يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ . « 1 » پس اعتماد به محض ادلّهء صحيحه بايد نمود كه براهين عقليه و محكمات كتاب و سنّت ثابته باشد . و امارات و تأييدات كه از اخبار و سير موثّقه مستفاد مىشود منضم بايد ساخت نه بر استحسانات و استبعادات و متشابهات و موضوعات . و مراد از « موضوعات » اخبارى است كه وضع آن ثابت و مروى باشد « 2 » ، چنان كه بسيارى از احاديث زمان امويّه يا مخالف قرآن يا قاعدهء مقررهء اسلاميه باشد ، يا آنكه علماى فن حديث نص به وضع يا قدح در آن تفصيلا كرده باشند « 3 » . بالجمله در ترجيح مسئلهء خلافيه و مقام احتجاج بر خصم به روايت متفق عليه تمسّك بايد نمود تا مفيد مطلب و بعيد از تهمت و قاطع شبههء خصم باشد و هر چه را روات شيعه و اهل سنّت هر دو طايفه روايت كرده باشند ، و در نقل آن فريقين اتفاق نموده متفق فيه و مجمع عليه ملّت اسلام است ، چه معلوم است كه فرق شاذهء باطله مثل خوارج و غلات كه مضمحل الحجة و منقطع الكلام شده‌اند از درجهء التفات و اعتبار ساقطند ، پس اگر خصم روايتى مخالف روايت متفق عليه ايراد كند كه خود متفرّد در نقل آن باشد لياقت احتجاج نخواهد داشت تا براى مختلف فيه ردّ متّفق عليه لازم نيايد ، چه اين به منزلهء معلوم است و آن مشكوك . خصوصا وقتى كه كذب روات و وضع احاديث بسيار اجمالا معلوم شده باشد ، و تعصّبات و اغراض باطلهء خلق و سعى خلفاى جور در اختراع احاديث موافق اهواى باطله و اهتمام ايشان در قدح و محو احاديثى كه في الجمله دلالت بر اثبات فضلى براى اهل بيت رسول و تأييد مذهب شيعيان ايشان كند در تمادى اعصار وضوح يافته باشد . پس با وجود اين حال منصف را يقين حاصل شود كه آنچه از روايات ايشان مطابق و موافق با روايات رجال شيعه است

--> ( 1 ) . انعام ( 6 ) 116 . ( 2 ) . و نيز نك : التقريب و التيسير 1 / 231 ، اصول الحديث و احكامه 105 . ( 3 ) . كتابهاى زير نمونه‌اى از كتبى است كه در خصوص احاديث ساختگى نوشته شده است . الدر الملتقط فى تبيين الغلط از حسن بن محمد معروف به صاغانى ( 577 - 650 ) ، كتاب الموضوعات ابو الفرج ابن جوزى ( 508 ( 597 ) ، اللئالى المصنوعة في الأحاديث الموضوعة جلال الدين سيوطى ( 849 - 911 ) .